RUỘNG BẬC THANG TÂY BẮC
Khúc tráng ca của đất và nước
Năm nào cũng vậy, khi những cơn mưa mùa hè rả rích tưới mát khắp các triền núi cao Tây Bắc, lòng tôi lại xôn xao nỗi nhớ núi rừng miền biên viễn, nhớ những vùng đất đang vào mùa quyến rũ nhất - mùa nước đổ.
Cuối mùa hạ năm nay, vừa xong việc ở Hà Nội, tôi liền vác ba lô lên Tây Bắc. Tôi biết mùa nước đổ đã dần qua, những thửa ruộng sáng loáng như gương, ôm ấp nắng và đong đưa mây trời đã được cấy dần hết rồi, không còn độ lấp lánh tuyệt vời nữa; song tôi cũng biết chưa bao giờ là quá muộn khi đến vùng đất này, vì mùa nào Tây Bắc cũng thết đãi ân cần no nê nhãn quan những kẻ đam mê xê dịch như tôi.
Không rực rỡ sắc vàng no ấm như mùa lúa chín, ruộng bậc thang mùa nước đổ mang một vẻ đẹp thâm trầm, kỳ vĩ và mê hoặc
Đó chính là lý do Travel Leisure - tạp chí du lịch lâu đời của Mỹ từng bình chọn ruộng bậc thang Tây Bắc là một trong những thửa ruộng bậc thang tráng lệ nhất châu Á và thế giới.
Nếu như thiên nhiên ban tặng cho Tây Bắc những dãy núi trùng điệp vươn tận mây trời, thì chính con người lặng lẽ nơi đây đã in dấu ấn bàn tay lao động của mình mảnh đất quê hương bằng những lớp hoa văn độc đáo bậc nhất.
Nhìn từ trên cao, những thửa ruộng bậc thang vào mùa nước đổ hiện lên như những tác phẩm nghệ thuật ngẫu hứng khổng lồ.
Năm 2023, India Times - tờ báo lớn của Ấn Độ - đã ca ngợi ruộng bậc thang Sa Pa, so sánh vẻ đẹp của nơi này không hề kém cạnh so với những thửa ruộng bậc thang nổi tiếng ở Ubud và Tegallalang (Bali, Indonesia), miêu tả ruộng bậc thang Tây Bắc mang lại "khung cảnh ngoạn mục và mang tính biểu tượng", họ gọi sự vun đắp khéo léo từ bàn tay những người nông dân H'Mông, Dao, Tày qua nhiều thế hệ là một "tác phẩm điêu khắc" kỳ vĩ trên các sườn núi cao.
Sự ngoạn mục của hình khối và sắc màu mùa cấy lúa
Những đường bờ bao mềm mại, uốn lượn vắt vẻo ôm lấy lưng chừng núi, xếp lớp này lên lớp khác, bậc này nối bậc kia như những nấc thang khổng lồ bắc nhịp lên chín tầng không. Sự huyền hoặc của hình khối địa hình khiến bất cứ ai đứng trước Mù Cang Chải, Hoàng Su Phì hay Y Tý cũng phải choáng ngợp.
Vào mùa nước đổ, những thửa ruộng ấy biến thành hàng trăm mảnh gương soi khổng lồ giữa đất nâu. Nước từ các khe suối trên cao được dẫn về, tràn qua từng bậc ruộng, xâm xấp mặt bùn. Màu sắc của Tây Bắc lúc này là sự biến ảo khôn lường của ánh sáng.
Buổi bình minh, mặt nước óng ánh sắc hồng đào, vàng nhạt của tia nắng sớm. Khi mặt trời lên cao, cả núi rừng lấp lánh ánh bạc loang loáng, phản chiếu vòm trời xanh thẳm và những đám mây trắng xốp trôi lững lờ. Tới ráng chiều, những "chiếc gương" ấy lại nhuộm một màu tím sẫm hay đỏ ối rực rỡ của hoàng hôn.
Đan xen giữa mảng màu sóng sánh của nước là sắc nâu trầm ấm của đất cày ải, và điểm xuyết sắc xanh mạ non vừa gieo. Tất cả hòa quyện tạo nên một vẻ đẹp ma mị, nguyên sơ mà vô cùng tráng lệ.
Ruộng bậc thang Tây Bắc với tôi là tượng đài về sức lao động phi thường, là bản vĩ thanh ca ngợi sức sống mãnh liệt của bà con dân tộc bám bản, bám rừng.
Ruộng bậc thang không chỉ là cảnh đẹp mà còn là mối quan hệ giữa thiên nhiên hùng vĩ và tổ chức xã hội của cộng đồng, bởi người dân phải hợp tác để xây dựng, bảo dưỡng các thửa ruộng và điều tiết dòng nước.
Đó thực sự là một công trình văn hóa của con người.
Đằng sau vẻ đẹp khiến du khách bồi hồi ấy là cả một thiên sử thi về quá trình chinh phục tự nhiên khắc nghiệt của các cộng đồng dân tộc thiểu số như người Mông, người Dao, người Hà Nhì, người La Chí... Đó là một kỹ thuật canh tác được truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện tri thức của cư dân miền núi trong việc tận dụng địa hình và nguồn nước.
Ruộng bậc thang không phải do thiên nhiên tạo ra.
Đó là nơi bàn tay con người làm cho núi rừng trở thành một tác phẩm nghệ thuật
Thiên nhiên Tây Bắc vốn khắc nghiệt, đá núi tai mèo lởm chởm, độ dốc lớn khiến việc canh tác nông nghiệp tưởng chừng là điều không tưởng. Vậy mà, bằng những nông cụ thô sơ như chiếc cuốc, chiếc cày, cùng sức vóc nhỏ bé của con người, hết thế hệ này đến thế hệ khác đã kiên nhẫn bạt núi, xẻ đồi. Người dân vùng cao tính toán độ dốc một cách tài tình bằng mắt thường để giữ nước không bị trôi đi, cũng không làm sạt lở đất.
Vân tay nhỏ bé của con người đã tạo ra vân tay khổng lồ của đất
Từ ngàn xưa, hệ thống thủy lợi của đồng bào miền núi đã là một kiệt tác của trí tuệ dân gian. Những ống nứa, ống bương được nối liền nhau, dẫn từng giọt nước quý giá từ các khe suối trên đỉnh núi cao, len lỏi qua các vách đá để tưới mát từng nấc ruộng khô cằn.
Mỗi vạt đất được xẻ ra, mỗi bờ cạp được đắp lên đều thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và cả máu của những con người không chịu khuất phục trước núi cao vực sâu
"Con người đã làm một việc tưởng chừng như không thể trong suốt hàng thiên niên kỷ: trồng lúa – loài cây đòi hỏi bề mặt bằng phẳng và nhiều nước – ở các khu vực miền núi. Những thửa ruộng bậc thang không chỉ mang lại vụ mùa bội thu... mà còn là một cảnh tượng tuyệt đẹp để chiêm ngưỡng. Đó là đỉnh cao của nông nghiệp và mang vẻ đẹp rực rỡ nhất!" (1) (Nhận xét của Mother Nature Network khi xếp hạng ruộng bậc thang Sa Pa vào Top 30 địa điểm đẹp nhất hành tinh).
Quả thật vậy, người dân Tây Bắc không tàn phá thiên nhiên, mà dựa vào thiên nhiên để sinh tồn, biến những sườn núi cằn cỗi thành vựa lúa ấm no, biến sự khắc nghiệt thành cái ĐẸP.
Những thửa ruộng bậc thang mùa nước đổ, vì thế, không chỉ là nơi gieo mầm cho những mùa vàng, mà còn là bảo tàng sống động nhất về ý chí sinh tồn và tinh thần sáng tạo không mệt mỏi của con người, nơi núi rừng đã biến thành tác phẩm nghệ thuật của ruộng lúa.
Người nông dân vùng cao không chỉ đem lại cho chúng ta hạt gạo; thật kỳ diệu khi nhìn thấy cách họ biến cả một ngọn núi thành một “tác phẩm nghệ thuật của ruộng lúa”
Đứng trước ruộng bậc thang Tây Bắc mùa nước đổ, tôi không chỉ đang chiêm ngưỡng một kỳ quan thị giác. Tôi đang nghe nhịp thở của đất, tiếng cười vui róc rách của nước, tiếng hát của lá cây trong gió, và cảm nhận tiếng tim mạnh mẽ, nhọc nhằn nhưng đầy kiêu hãnh của những người nông dân chân chất. Họ nói những gì (bằng tiếng dân tộc) tôi nghe không hiểu nhưng tôi có thể cảm nhận được tâm hồn hiền lương thanh sạch như mây tự do bay ngang trời của những “nghệ nhân về cảnh quan” này.
Nơi đây, mỗi bức tranh được vẽ lên, không phải bằng cọ và màu acrylic mà bằng bàn tay cần cù, bằng thời gian kiên nhẫn truyền kỳ, bằng sự kiên cường và tình yêu đất đai thiết tha.
Đứng trước núi đồi bao la, say sưa với những gam màu đa dạng trên phông nền thiên nhiên hùng vĩ, tôi chợt hiểu vì sao nhiếp ảnh gia István Kádár (Hungary) đã mô tả nơi đây bằng cụm từ “đẹp đến nghẹt thở” (breathtakingly beautiful).
Một nhiếp ảnh gia, một du khách có thể nhìn thấy những đường cong của ruộng bậc thang nhưng một người nông dân sẽ nhìn thấy nơi giữ nước, giữ đất, giữ lấy mùa màng.
Ruộng bậc thang Việt Nam không chỉ là cảnh quan, đó là những sườn núi đẹp trác tuyệt đậm chất “hình học” của lao động
Miền Tây Bắc Việt Nam thực sự là một nơi sinh ra để lên ảnh. Cảnh quan phi thường với những ngọn núi xanh, dòng sông cuồn cuộn, những bản làng của cộng đồng dân tộc thiểu số đặc sắc sống rải rác trên sườn đồi tạo nên bức tranh thật thơ mộng. Giữa vẻ đẹp đó, cảnh quan hùng vĩ của những thửa ruộng bậc thang vươn lên tận trời xanh, vương đầy mây trắng, trải dài từ ngọn núi này sang ngọn núi khác, nổi bật lên như một kiệt tác của sự sinh tồn.
Báo The Times (Mỹ) trong những nhận xét về ruộng bậc thang Tây Bắc có câu: “Ta phải tự nhắc chính mình rằng khung cảnh tuyệt vời này không phải là sản phẩm của A.I.” (2)
"Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ,
Nơi nao qua, lòng lại chẳng yêu thương?" (3)
Rồi mùa hạ mưa giăng sẽ qua đi, nhường chỗ cho mùa vàng bội thu, đất đai lại nghỉ ngơi, những ngày đông ngậm sương, giấu nước ấp yêu cho một ngày cây cỏ bừng lên sắc xuân… và sắc óng ả của ruộng bậc thang mãi mãi được cất giữ dịu dàng trong một góc tâm hồn người lữ khách.
Xin mượn cơn gió ngàn cuốn theo lời chào tạm biệt, xin giữ lại trong tim những đường vân gỗ khổng lồ óng ánh và một Tây Bắc còn nhiều khó khăn nhưng chưa bao giờ thôi kỳ vĩ và kiên cường.
Cảm ơn cuộc đời, cảm ơn con người, cảnh sắc bao la của đất trời Tây Bắc đã xua tan những muộn phiền nơi phố thị xô bồ chật hẹp, chỉ còn lại tôi với thanh âm của gió ngàn và hương bắp ngô nướng thơm ngát.
Dẫu nhịp thời gian có hối hả cuốn trôi, dẫu mai này bước chân có mỏi mệt giữa muôn nẻo mưu sinh, thì những bậc thang vươn mình lên tận trời xanh hôm nay vẫn sẽ mãi ở đó - một bến đỗ bình yên, gieo vào lòng tôi những mùa màng thương nhớ không nguôi./.
Mùa hạ 2026
Bài và ảnh: Đào Phiên Thục
Chú thích :
(1) Nguyên văn: "The people have been doing the seemingly impossible for millennia: growing rice – which requires a flat surface and a lot of water – in mountainous areas. The terraced paddy fields not only yield substantial crops... but are a gorgeous sight to behold. Agriculture at its best and most beautiful!"
(2) Nguyên văn: “The scene is so gorgeous I have to remind myself that this is not AI.”
(3) Trích bài thơ “Tiếng hát con tàu” của Chế Lan Viên
